Od mahale do nacionalnog spomenika: Priča o Gazi Turali-begovoj džamiji

Smještena u samom centru Tuzla, uz glavnu gradsku saobraćajnicu koja danas nosi naziv Turali-begova ulica, džamija stoljećima predstavlja jedno od najvažnijih duhovnih i urbanih središta grada.

Nastanak i historijski značaj

U historijskim izvorima džemat se 1600. godine spominje kao mahala mesdžida Turali-bega. Iz vakufname, koju je objavio historičar Hamdija Kreševljaković, vidljivo je da je Turali-beg prije februara 1572. godine, kada je legalizirana zakladna povelja, u Donjoj Tuzli podigao džamiju i mekteb. Upravo oko tih ustanova formirala se mahala koja je krajem XVI stoljeća bila druga po veličini u Donjoj Tuzli, sa 53 kuće poreskih obaveznika.

Gazi Turali-beg obavljao je visoke dužnosti sandžak-bega u Smederevskom, Sremskom i Zvorničkom sandžaku. Kao savremenik Gazi Husrev-beg, prvi put se spominje nakon Bitke na Mohaču 1526. godine. Smatra se jednim od utemeljitelja moderne Tuzle, jer je razvojem zanatstva i trgovine postavio temelje njenog privrednog napretka.

Džamija je u narodu poznata i kao Poljska džamija, zbog nekadašnjeg širokog polja i šume koji su okruživali ovaj prostor. Kompleks džamije, zajedno s haremom i turbetom, proglašen je nacionalnim dobrom 2005. godine od strane Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika BiH. Riječ je o najpoznatijem Turali-begovom zadužbinarstvu i jednoj od najmonumentalnijih džamija sjeveroistočne Bosne. U jednom periodu bila je i jedno od ključnih duhovnih središta stanovnika Tuzle.

Obnova i savremeni izgled

Zbog njene jedinstvenosti i monumentalnosti, Medžlis Islamske zajednice Tuzla poduzeo je opsežne aktivnosti na obnovi džamije u klasičnom osmanskom stilu XVI vijeka, s velikim trijemom i visokom munarom. Zbog konzervatorsko-restauratorskih radova i izgradnje Turali-begova vakufa, džamija nije bila u funkciji od 2003. do 2013. godine.

Radovi su započeli 2007, a svečano otvorenje obnovljene džamije upriličeno je 14. septembra 2014. godine. Danas se haremu pristupa stepeništem obloženim mermernim pločama i prilaznim rampama prilagođenim osobama sa poteškoćama u kretanju.

Unutrašnjost džamije krasi minber čije su bočne strane zaštićene zatvorenom ogradom s kosim zaštitnim letvama koje služe kao rukohvat za hatiba. Stilizirani kružići, kao istaknuti dekorativni motiv, prate liniju ograde i doprinose autentičnom estetskom doživljaju.

Harem i turbe svjedoci prošlih vremena

U haremu, ispred ulaza u džamiju i turbe, nalaze se četiri mezara s nišanima. Najstariji su od zelene sige, s turbanom i bez vidljivog natpisa moguće je da su natpisi vremenom nestali usljed slijeganja tla.

Posebno se ističu nišani od bijelog kamena s natpisom na arapskom pismu nad mezarom hadži Osman-bega Azabagića, oca bivšeg reisul-uleme Mehmed Teufik-ef. Azabagić, jednog od najuglednijih Tuzlaka svog vremena.

U haremu je posljednji ukopan Redžep-ef. Muminhodžić, autor poznatog udžbenika za mektepsku nastavu “Talimul-l-islam”, koji je ostavio dubok trag u islamskom obrazovanju na ovim prostorima.

Turbe se nalazi uz samu Turali-begovu ulicu. Iako ne postoje kameni nišani koji bi pouzdano potvrdili identitet ukopane osobe, predanje kazuje da je tu ukopan evlija šejh Abdurahman efendija, dok drugo predanje navodi da je riječ o majstoru koji je gradio džamiju.

Mekteb i obrazovna tradicija

U blizini džamije nalazio se mekteb s abdesthanom, podignut na mjestu starijeg mekteba koji je postojao oko 1890. godine. Novi mekteb bio je poznat kao ženski, jer je u njemu organizirana vjerska pouka za djevojčice. Godine 1940. mektebsku nastavu pohađalo je čak 280 učenica, što svjedoči o njegovoj značajnoj ulozi u razvoju islamskog obrazovanja u Tuzli.

Prema sjećanjima savremenika, sedamdesetih godina prošlog stoljeća zgrada mekteba više nije postojala u dvorištu džamije, a razlozi njenog rušenja ostali su nepoznati.

Živa duhovna zajednica

Danas se u Gazi Turali-begovoj džamiji redovno obavlja namaz i mektebska pouka. Tokom mjeseca ramazana organizira se i hafiska ženska mukabela, čime se nastavlja bogata tradicija učenja i prenošenja znanja.

Imam, hatib i muallim ove džamije je hafiz Merim-ef. Đulović, pod čijim vodstvom džemat nastavlja čuvati i razvijati višestoljetnu duhovnu i kulturnu baštinu Tuzle.

(Vijesti.ba)